Spółdzielcy z Fenwick, czyli korzenie kooperatyzmu.

fenwick3Mała szkocka wioska Fenwick, leżąca 25 kilometrów na południe od Glasgow na pozór nie wyróżnia się niczym szczególnym. Położona niedaleko autostrady M77 liczy nie więcej niż 900 mieszkańców i z wyglądu małe, stare domki stojące blisko jednej głównej drogi nie różnią się niczym od setek podobnych wiosek w Szkocji. Fenwick to jednak szczególne miejsce, które stanowi istotny punkt w historii ruchu spółdzielczego w Wielkiej Brytanii jak i na całym świecie.

Zazwyczaj za początek kooperatyzmu przyjmuje się powstanie spółdzielni spożywców w małym, przemysłowym miasteczku Rochdale w 1844 roku. Tak zwani “Pionierzy z Rochdale” tworząc pierwszą “profesjonalną” spółdzielnię spożywców o ściśle określonym jak na tamte czasy statucie, stworzyli podwaliny kooperatyzmu naśladowanego przez robotników na całym świecie.

fenwick214 marca 1761 roku – czyli prawie 100 lat przed otwarciem spółdzielni w Rochdale – szesnastu tkaczy z Fenwick wraz ze swoimi uczniami zebrało się by stworzyć wspólnotę opierającą się na wspólnym ustalaniu zasad pracy, oraz cen zakupu i sprzedaży wyrobów, przy równym podziale zysków. Tkacze spisali podstawy ich nowatorskiego stowarzyszenia w postaci statusu, który jest pierwszym w perspektywie historycznej dokumentem będącym pierwowzorem pózniejszych statusów spółdzielczych. Dodatkowo utworzyli oni wspólnotowy fundusz, na który składały się zyski wypracowane przez stowarzyszenie, a z którego mogli korzystać w postaci pożyczek jego członkowie. Fundusz ten również służył do pomocy najbiedniejszym mieszkańcom wioski. Kilka lat pózniej w 1769 z tegoż funduszu tkacze otworzyli w centrum Fenwick pierwszy spółdzielczy sklepik, z którego zyski wracały z powrotem do kasy funduszu. Jest to pierwszy udokumentowany sklep o charakterze kooperatywy spożywczej.

Istotną rzeczą jest, że tkaczy nie interesował głównie własny zysk, lecz dobro całej społeczności zmagającej się z biedą i wyzyskiem. W porozumieniu z mieszkańcami Fenwick, w 1808 roku tkacze otworzyli w centrum wioski całkiem dobrze zaopatrzoną bibliotekę. Wierzyli oni, że edukacja jest podstawą wolnego i samorządnego społeczeństwa i jako kolektywny wytwór człowieka powinna być dostępna dla każdego. Ich założenia potwierdziły się, kiedy ubogi szewc – John Fulton przesiadując w bibliotece zaczął studiować książki z zakresu astronomii i niebawem został uznanym twórcą trzech mechanicznych modeli planetarnych. Spółdzielnia tkaczy również przyczyniła się do zbudowania lokalnej szkoły w 1812 roku.

fenwick1Wielce istotnymi cechami spółdzielców z Fenwick były idee samorządności i samoorganizacji. Na początku XIX wieku pod wpływem tych idei mieszkańcy wioski utworzyli własny lokalny parlament – znany pod nazwą “Fenwick parliament”, czyli otwarte dla wszystkich spotkania na których dyskutowano lokalne sprawy i problemy, oraz wspólnie podejmowano decyzje. Pamiątkowa tablica przy pompie wodnej na skrzyżowaniu dróg przypomina o tamtych czasach i opisuje jak mieszkańcy Fenwick na równościowych zasadach współtworzyli lokalny samorząd. Te wolnościowe idee przekładały się na życie całej wioski. Spółdzielcy współtworzyli stowarzyszenie “Fenwick Improvement of Knowledge Society”, które oprócz szerzenia edukacji zajmowało się propagowaniem równych praw dla kobiet i występowało przeciwko niewolnictwu.

Frederick_Douglass_c1860s

Frederick Douglass

5 kwietnia 1846 roku spółdzielcy wraz z innymi mieszkańcami wioski zaprosili do siebie Fredericka Douglassa – zbiegłego niewolnika ze Stanów Zjednoczonych, który był zaangażowanym aktywistą na rzecz zniesienia niewolnictwa. Lokalne kroniki głoszą, że Douglass płomiennie przemawiając o swoich osobistych doświadczeniach i o sytuacji amerykańskich niewolników przed wielkim zgromadzonym w centrum Fenwick tłumem, wywołał olbrzymie oburzenie wobec niewolniczych praktyk i jednogłośnie mieszkańcy Fenwick stali się abolicjonistami rozpoczynając anty – niewolniczą kampanię w Wielkiej Brytanii.

fwZchyłek działalności kooperatyw w Fenwick datować można na rok 1873, kiedy to masowy przemysł wyeliminował lokalne zakłady tkackie i zmuszał wielu robotników do emigracji. Wielu członków spółdzielni wyjechało do Ameryki lub do wielkich przemysłowych miast Anglii i Szkocji. Na szczęście duch kooperatyzmu nie zniknął wraz z upadkiem spółdzielni. Fenwick Society – stowarzyszenie propagujące idee samorządności istnieje do dzisiaj i nieustannie próbuje upowszechniać te wartości we współczesnym społeczeństwie.

Leon Cz.

Advertisements
This entry was posted in HISTORIA, KULTURA, WALKA KLAS and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s